Khổ đế gồm:
Sinh ra (Jati) là Khổ (Dukkha)
Già (Jara) là Khổ
Chết (Marana) là Khổ
Buồn rầu (Soka) là Khổ
Than vãn, Than khóc (Parideva) là Khổ
Đau đớn, đau yếu, đau nhức (về thể xác) là
Khổ
Phiền não (Domanassa) là Khổ
Thất vọng, tuyệt vọng (Upayasa) là Khổ
Gặp gỡ người hay thứ mình ghét là Khổ
Rời xa, rời bỏ người thân yêu hay những gì mình yêu
quý là Khổ
Không đạt được cái mình muốn là Khổ
“Nói ngắn gọn, Năm Uẩn
Dính Chấp là Khổ”:
Năm Tập Hợp
hay Uẩn Dính Chấp (Updana-khanda) đó là:
1) Tập hợp Uẩn
về vật chất hay gọi là Sắc Uẩn (Rupa khanda).
2) Tập hợp Uẩn về cảm giác, cảm thụ hay gọi là Thọ Uẩn (Vedana-khanda).
3) Tập hợp Uẩn về nhận biết, tri giác hay gọi là Tưởng Uẩn (Sanna-khanda).
4) Tập hợp Uẩn của những hành động cố ý, tạo tác hay gọi là Hành
Uẩn (Sankhara-khanda).
5) Tập hợp Uẩn về thức, tâm thức hay gọi là Thức Uẩn (Vinnana-khanda)
(Ví dụ):
1) Mắt và đối tượng nhìn thấy được là Sắc Uẩn.
2) Cảm giác dễ chịu, không dễ chịu hay trung dung
(không dễ chịu cũng không khó chịu) là Thọ Uẩn.
3) Nhận biết hay tưởng nhớ đến đối tượng là Tưởng
Uẩn.
4) Ý muốn nhìn và chuyển sự tập trung vào đối tượng
muốn nhìn, đó là Hành Uẩn.
5) Chỉ đơn giản là biết được đối tượng đang được
nhìn là Thức Uẩn.
Nói cách khác Khổ (Dukkha) Là Do Năm Uẩn Dính Chấp:
Dukkha-Dukkha (Khổ Khổ) : sự có mặt của những cảnh bất
toại
Viparinama Dukkha (Hoại khổ) : Khổ Do Vô Thường, Khổ
do thay đổi. : sự vắng mặt của những cảnh như ý
Sankhara Dukkha (Hành khổ) : Khổ do điều kiện, do
nhân duyên: Khổ do không nhận rõ mọi thứ sinh hay diệt đều do duyên (tổ hợp từ
nhiều thứ)
(Sưu tầm)