Nguyên Lý của
sự giác ngộ trong Đạo Phật
Đạo Phật là đạo của Trí Tuệ. Đạo Phật dùng Trí Tuệ để
thực hiện sự giải thoát. Phân Tích Đạo của ngài Xá Lợi Phất đã mô tả 73 trí từ
phàm đến thánh. Khi tu tập Vipassana, người tu cần thực hiện hoàn tất 16 loại
tuệ căn bản, cần thiết để đạt được bốn đạo và bốn quả sa môn. Trí Tuệ (wisdom)
chính là yếu tố trực tiếp đưa đến giác ngộ cuối cùng của Đạo Phật. Giới và Định
không phải là yếu tố trực tiếp mà chỉ là yếu tố gián tiếp. Nhờ Giới Hạnh mà tâm
được an tĩnh. Nhờ tâm an tĩnh mà thực hiện Định thành công. Nhờ có Định mà thực
hành Tuệ quán hữu hiệu. Muốn có những Tuệ giải thoát người tu phải biết cách
dùng năng lực của cận định kết hợp với tuệ quán để nhìn thấy “như thực” các
pháp chân đế (paramattha sacca). Các pháp gọi là “chân đế” rất vi tế mà các
giác quan của một người bình thường không thể thấy được. Nguyên Lý của sự giác ngộ
trong giáo pháp nguyên thủy chính là sự nhìn thấy mọi vật, mọi hiện tượng như
chúng thực sự là (seeing as it is). Tức là nhìn thấy mọi vật, mọi hiện tượng (vật
chất và ý thức) trong bản chất “chân đế” như chúng thực là. Ví dụ, người tu phải
nhìn thấy cơ thể vật chất của mình ở dạng vật chất cơ bản (các tổ hợp Kalapa)
và phải nhìn thấy từng sát-na tâm khi chúng xuất hiện trong các lộ trình tâm.
Ngay cả ở thời điểm giác ngộ, người tu cũng có thể nhìn thấy lộ trình tâm giác
ngộ của chính mình. Đây là tinh hoa và đặc điểm riêng của chánh pháp Đạo Phật.
Giáo pháp nguyên thủy của Đức Phật là một giáo pháp có
tính chính xác và rõ ràng giống như một khoa học về tâm linh. Mỗi bậc thiền chứng
đắc đều có chuẩn mốc xác định. Mỗi tầng tuệ đều có mô tả và hướng dẫn rõ ràng.
Sự giác ngộ của Đạo Phật không dừng lại ở mức độ chứng đắc các bậc thiền
(jhanas) mà còn vượt qua nữa để đến một giải thoát tối thượng không còn bất cứ
một tái sanh nào trong tam giới. Nguyên lý của sự giải thoát tối thượng này
chính là sự phát triển các tuệ (hay trí) giải thoát. Chính tuệ giải thoát đã tạo
nên sự giác ngộ vĩ đại này chứ không phải ánh sáng của các loại thiền, không phải
sự khai mở của con mắt thứ ba, sự thức dậy của kundalini hay các luân xa trong
hệ thống khí lực yoga. Chính tuệ giải thoát được mô tả rõ ràng trong kinh điển
đã tao ra giác ngộ chứ không phải do việc truyền tâm bí mật của các guru, không
phải do sự nương tựa từ tha lực của một vị “Phật” nào đó, cũng càng không phải
là do ngẫu nhiên trong một khoảnh khác tình cờ mà hốt nhiên đại ngộ!
Bốn Đạo lộ
Đạo Lộ tu tập của Đạo Phật nguyên thủy, gồm tam học Giới
–Định- Tuệ, Tứ Diệu Đế và Tám Thánh Đạo. Tuy nhiên qua hơn 2.500 năm, về chi tiết
của một phương pháp đúng để thực hiện được trọn ven Đạo lộ thì hiện vẫn còn
tranh cãi. Hiện tại vấn đề thứ tự trong cách thực hành Định và Tuệ vẫn còn đang
đặt ra. Nếu không có Định thì Tuệ phát sinh sẽ không sâu và không đủ, đạo lộ tu
tập sẽ không hoàn tất. Ngược lại nếu có Định mà tiếp theo đó không thể viên mãn
được Tuệ, thì đạo lộ cũng sẽ không hoàn tất.
Thật là may mắn, vấn đề Đạo Lộ tu tập cũng đã được giải
đáp và lưu truyền lại theo kinh điển. Trong Tăng Chi Bộ Kinh, chương bốn pháp,
bài kinh 170 : Kinh gắn liền cột chặt, Ngài Ananda đã đã giảng dạy chi tiết về
khả năng có nhiều Đạo Lộ khởi lên tùy theo sự khác biệt về năng lực tâm, cũng
như khuynh hướng phát triển tâm của từng mỗi cá nhân. Trong phần Chỉ Tịnh và
Minh Sát của Phân Tích đạo (Patisambhidamagga) cũng có bàn về thứ tự tu tập gữa
Định và Tuệ. Như vậy, mọi tranh cãi về một phương pháp tu tập đúng có thể được
căn cứ vào những tài liệu dưới đây:
1. Tăng
Chi Bộ Kinh IV.170, Kinh Gắn Liền Cột Chặt, H.T. Thích Minh Châu dịch
Một thời, Tôn giả Ananda sống ở Kosambi, tại khu vườn
Ghosita. Tại đấy, Tôn giả Ananda gọi các Tỳ-khưu:
Thưa các Hiền giả Tỳ-khưu.
Thưa vâng, Hiền giả. Các Tỳ-khưu ấy vâng đáp Tôn giả.
Tôn giả Ananda nói như sau: Tỳ-khưu hay Tỳ-khưu-ni nào
tuyên bố trước mặt tôi rằng, đã chứng được quả A-la-hán, tất cả vị ấy được đầy
đủ bốn chi phần này, hoặc là một trong bốn chi phần này.
Thế nào là bốn?
Thế nào là bốn?
– Ở đây, này chư Hiền, Tỳ-khưu tu tập quán, có chỉ đi
trước; do vị ấy tu tập quán có chỉ đi trước, con đường được sanh khởi. Vị ấy thực
hành con đường ấy, tu tập, làm cho sung mãn. Do vị ấy thực hành con đường ấy,
tu tập, làm cho sung mãn, các kiết sử được đoạn tận, các tùy miên được chấm dứt.
· Lại nữa,
này chư Hiền, vị Tỳ-khưu tu tập chỉ, có quán đi trước. Do vị ấy tu tập chỉ có
quán đi trước, con đường được sanh khởi. Vị ấy thực hành con đường ấy, tu tập,
làm cho sung mãn. Do vị ấy thực hành con đường ấy, tu tập, làm cho sung mãn,
các kiết sử được đoạn tận, các tùy miên được chấm dứt.
· Lại nữa,
này chư Hiền, Tỳ-khưu tu tập cả hai chỉ quán gắn liền với nhau. Do vị ấy tu tập
cả hai chỉ quán gắn liền với nhau, con đường được sanh khởi. Vị ấy thực hành
con đường ấy, tu tập, làm cho sung mãn. Do vị ấy thực hành con đường ấy, tu tập,
làm cho sung mãn, các kiết sử được đoạn tận, các tùy miên được chấm dứt.
· Lại nữa,
này chư Hiền, Tỳ-khưu với các dao động đối với các pháp được hoàn toàn dứt sạch.
Này các Hiền giả, đây là thời khi tâm của vị ấy an trú, an tọa, nhất tâm, định
tĩnh. Với vị ấy, con đường sanh khởi. Vị ấy thực hành con đường ấy, tu tập, làm
cho sung mãn. Do vị ấy thực hành con đường ấy, tu tập, làm cho sung mãn, các kiết
sử được đoạn tận, các tùy miên được chấm dứt.
Này chư Hiền, Tỳ-khưu hay Tỳ-khưu-ni nào tuyên bố trước
mặt tôi rằng, đã chứng được quả A-la-hán, tất cả vị ấy được đầy đủ bốn chi phần
này, hoặc là một trong bốn chi phần này.
2. Chỉ Tịnh
và Minh Sát, Trích từ Phân tích Đạo, Tiểu Bộ Kinh. Tỳ Khưu Indacanda dịch:
“ Tôi được nghe như vầy: Một thời, đại đức Ānanda ngụ
tại Kosambī, tu viện Ghosita. Chính ở tại nơi ấy, đại đức Ānanda đã bảo các vị
tỳ khưu rằng: – Này các đại đức tỳ khưu. – Thưa đại đức. Các vị tỳ khưu ấy đã
đáp lại đại đức Ānanda. Đại đức Ānanda đã nói điều này: – Này các đại đức, bất
cứ vị tỳ khưu hoặc tỳ khưu ni nào tuyên bố về phẩm vị A-la-hán trong sự hiện diện
của tôi là do toàn bộ bốn đạo lộ hoặc do một đạo lộ nào đó của bốn đạo lộ ấy?
Do bốn (đạo lộ) gì?
– Này các đại đức, ở đây vị tỳ khưu tu tập minh sát có chỉ tịnh đi trước. Khi vị ấy đang tu tập minh sát có chỉ tịnh đi trước, đạo lộ được hình thành (cho vị ấy). Vị ấy rèn luyện, tu tập, làm cho sung mãn đạo lộ ấy. Khi vị ấy đang rèn luyện, tu tập, làm cho sung mãn đạo lộ ấy, các sự ràng buộc được dứt bỏ, các ngủ ngầm được chấm dứt (đối với vị ấy).
– Này các đại đức, hơn nữa vị tỳ khưu tu tập chỉ tịnh có minh sát đi trước. Khi vị ấy đang tu tập chỉ tịnh có minh sát đi trước, đạo lộ được hình thành (cho vị ấy). Vị ấy rèn luyện, tu tập, làm cho sung mãn đạo lộ ấy. Khi vị ấy đang rèn luyện, tu tập, làm cho sung mãn đạo lộ ấy, các sự ràng buộc được dứt bỏ, các ngủ ngầm được chấm dứt (đối với vị ấy).
– Này các đại đức, hơn nữa vị tỳ khưu tu tập chỉ tịnh và minh sát kết hợp chung. Khi vị ấy đang tu tập chỉ tịnh và minh sát kết hợp chung, đạo lộ được hình thành (cho vị ấy). Vị ấy rèn luyện, tu tập, làm cho sung mãn đạo lộ ấy. Khi vị ấy đang rèn luyện, tu tập, làm cho sung mãn đạo lộ ấy, các sự ràng buộc được dứt bỏ, các ngủ ngầm được chấm dứt (đối với vị ấy).
– Này các đại đức, hơn nữa (có trường hợp) tâm của vị tỳ khưu bị khuấy động bởi sự phóng dật đối với các pháp. Này các đại đức, lúc tâm ấy trụ lại, tập trung lại, được chuyên nhất, được định ở chính nội phần, lúc ấy là thời điểm. Đạo lộ được hình thành cho vị ấy. Vị ấy rèn luyện, tu tập, làm cho sung mãn đạo lộ ấy. Khi vị ấy đang rèn luyện, tu tập, làm cho sung mãn đạo lộ ấy, các sự ràng buộc được dứt bỏ, các ngủ ngầm được chấm dứt (đối với vị ấy).
– Này các đại đức, bất cứ vị tỳ khưu hoặc tỳ khưu ni nào tuyên bố về phẩm vị A-la-hán trong sự hiện diện của tôi là do toàn bộ bốn đạo lộ này hoặc do một đạo lộ nào đó của bốn đạo lộ ấy…"
– Này các đại đức, ở đây vị tỳ khưu tu tập minh sát có chỉ tịnh đi trước. Khi vị ấy đang tu tập minh sát có chỉ tịnh đi trước, đạo lộ được hình thành (cho vị ấy). Vị ấy rèn luyện, tu tập, làm cho sung mãn đạo lộ ấy. Khi vị ấy đang rèn luyện, tu tập, làm cho sung mãn đạo lộ ấy, các sự ràng buộc được dứt bỏ, các ngủ ngầm được chấm dứt (đối với vị ấy).
– Này các đại đức, hơn nữa vị tỳ khưu tu tập chỉ tịnh có minh sát đi trước. Khi vị ấy đang tu tập chỉ tịnh có minh sát đi trước, đạo lộ được hình thành (cho vị ấy). Vị ấy rèn luyện, tu tập, làm cho sung mãn đạo lộ ấy. Khi vị ấy đang rèn luyện, tu tập, làm cho sung mãn đạo lộ ấy, các sự ràng buộc được dứt bỏ, các ngủ ngầm được chấm dứt (đối với vị ấy).
– Này các đại đức, hơn nữa vị tỳ khưu tu tập chỉ tịnh và minh sát kết hợp chung. Khi vị ấy đang tu tập chỉ tịnh và minh sát kết hợp chung, đạo lộ được hình thành (cho vị ấy). Vị ấy rèn luyện, tu tập, làm cho sung mãn đạo lộ ấy. Khi vị ấy đang rèn luyện, tu tập, làm cho sung mãn đạo lộ ấy, các sự ràng buộc được dứt bỏ, các ngủ ngầm được chấm dứt (đối với vị ấy).
– Này các đại đức, hơn nữa (có trường hợp) tâm của vị tỳ khưu bị khuấy động bởi sự phóng dật đối với các pháp. Này các đại đức, lúc tâm ấy trụ lại, tập trung lại, được chuyên nhất, được định ở chính nội phần, lúc ấy là thời điểm. Đạo lộ được hình thành cho vị ấy. Vị ấy rèn luyện, tu tập, làm cho sung mãn đạo lộ ấy. Khi vị ấy đang rèn luyện, tu tập, làm cho sung mãn đạo lộ ấy, các sự ràng buộc được dứt bỏ, các ngủ ngầm được chấm dứt (đối với vị ấy).
– Này các đại đức, bất cứ vị tỳ khưu hoặc tỳ khưu ni nào tuyên bố về phẩm vị A-la-hán trong sự hiện diện của tôi là do toàn bộ bốn đạo lộ này hoặc do một đạo lộ nào đó của bốn đạo lộ ấy…"
Nhận xét: Hai bài kinh trên, một được ghi lại trong
Trung Bộ Kinh và một được ghi lại trong Phân Tích Đạo của Tiểu Bộ kinh thực sự
chỉ là một. Nội dung của kinh là lời giảng của ngài A Nan, đề cập tới khả năng
có bốn đạo lộ “phụ” được phát sinh từ một đạo lộ “chính”:
Một: Tu tập Định trước Tuệ sau
Hai: Tu tập
Tuệ trước Định sau
Ba: Định –Tuệ
được tu tập song song
Bốn: Sau khi
hết chao đảo phân vân giữa các pháp tu, một đạo lộ riêng được hình thành.
Để giải thích vấn đề thứ tự tu tập giữa Định (Samadhi) và Tuệ (Vipassana), trường phái Pa Auk có giải thích như sau: Nói đến Định (theo các bản kinh vừa đề cập) có nghĩa là nói đến một bậc thiền chính thức, nghĩa là nói đến chánh định (appana Samadhi) của sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền hoặc chánh định của bốn bậc thiền vô sắc. Cận định (upacara samadhi) chưa phải và không được kể là Định (appana samadhi). Một người không có chánh định vẫn có thể dùng cận định để tu tập tuệ. Sau khi thành công trong việc tu tập Tuệ (Vipassana) người tu quay lại tu tập Định để đạt được chánh định (appana samadhi) của các bậc thiền. Trong trường hợp này gọi là đạo lộ “Tuệ trước, Định sau”.
(Sưu tầm)