Có 3 yếu tố quyết định cuộc sống của mỗi chúng sinh:
I- Tiền nghiệp:
NGHIỆP (KAMMA) LÀ GÌ?
Kamma là một từ Pàli mang ý nghĩa hành động. Hình thức
Sanskrit là Karma. Nói chung thì Kamma có nghĩa là tất cả những hành động thiện
và ác. Nó bao trùm tất cả những hành động có chủ ý hoặc bằng tâm, bằng khẩu hay
thân – ý nghĩ, lời nói và hành động. Trong ý nghĩa cùng tột của nó, Kamma là tất
cả mọi hành động thiện và bất thiện.
Trong Anguttara Nikàya III (Tăng Chi Kinh) Ðức
Phật xác nhận: “Này các Tỳ Khưu, Như Lai gọi Tư tâm sở (hành động có chủ
ý) là nghiệp. Vì có chủ ý nên người ta mới hành động bằng thân, bằng lời
và bằng tư tưởng”. Kamma hay nghiệp không phải là thuyết định mệnh, cũng chẳng
phải là một giáo lý bàn đến sự tiền định. Nghiệp quá khứ ảnh hưởng đến hiện tại
thật, nhưng không hoàn toàn chi phối nó. Vì Kamma thuộc về quá khứ cũng như hiện
tại.
Nghiệp cũng có thể phân làm bốn loại khác tuỳ theo chức
năng đặc biệt của nó, đó là:
– Sanh Nghiệp (Janaka kamma): Tức là nghiệp
tạo điều kiện cho lần sanh kế.
– Trì Nghiệp (Upatthambaka kamma): Là nghiệp
hỗ trợ hay duy trì những kết quả của nghiệp đã sanh.
– Chướng Nghiệp (Upapilaka): Nghiệp cản trở
hay làm suy yếu hiệu quả của nghiệp tái tạo.
– Ðoạn Nghiệp (Upaghàtaka kamma): Nghiệp
tiêu huỷ sức mạnh của nghiệp đã có và thay thế bằng những dị thục quả riêng của
nó.
Tuỳ theo ưu tiên trả quả, Nghiệp được phân làm bốn loại
như:
– Trọng Nghiệp (Garuka kamma): Ðây là loại
nghiệp tạo ra dị thục quả của nó ngay trong kiếp này hay kiếp kế. Về phương diện
thiện của nghiệp này, thì các trạng thái tâm vi tế hay tâm thiền (Jhànas) là
trọng nghiệp. Bởi vì chúng tạo ra dị thục quả lẹ hơn những trạng thái tâm thô
thông thường. Ngược lại, năm loại trọng tội cho quả tức thời, được gọi là trọng
nghiệp. Năm trọng tội đó là: giết cha, giết mẹ, giết một vị A la hán, làm thân
Phật ra máu và phá hoà hợp tăng.
– Cận Tử Nghiệp (Àsanna kamma): Nghiệp này
là hành động mà người ta thực hiện lúc lâm chung hoặc bằng thân hay bằng tâm; bằng
tâm là nghĩ đến những hành động thiện hay ác mà họ đã làm trước đây, hay có những
ý nghĩ tốt hoặc xấu. Ðây chính là loại nghiệp, mà nếu không có trọng nghiệp, nó
sẽ quyết định điều kiện tái sanh.
– Thường nghiệp (Àcinna): Là nghiệp mà người
ta thường xuyên làm trong kiếp sống. Nghiệp này trong trường hợp không có cận tử
nghiệp, sẽ tạo ra hay quyết định sự tái sanh.
– Tích Luỹ Nghiệp (Katattà): Là nghiệp sau
cùng trong thứ tự ưu tiên trả quả. Ðây là nghiệp không dùng cạn của một chúng
sanh đặc biệt, và nó tạo điều kiện cho lần sanh kế tiếp, nếu không có Thường
Nghiệp tác động.
Thêm một phân loại nghiệp nữa là tuỳ theo cảnh giới
trong đó quả trổ sanh, đó là:
1) Bất Thiện Nghiệp: cho quả của nó nơi cảnh khổ.
2) Thiện Nghiệp: cho quả trở sanh trong dục giới.
3) Thiện Nghiệp: cho quả ở sắc giới.
4) Thiện Nghiệp: cho quả ở vô sắc giới.
II- Khuynh hướng tâm lý (tánh): có 6 tánh
1- Dục tánh (tham)
2- Nộ tánh (sân)
3- Độn tánh (si)
4- Đãng tánh (tầm): dễ thay đổi
nay theo cái này mai theo cái kia
5- Mộ tánh (tín): đức tin,
sùng mộ, thần tượng
6- Ngộ tánh (giác)
“ LỤC ĐẠI CHÂN KINH “
1. Kinh Chánh Xuất Gia dành cho hạng chúng sanh Dục
Tánh
2. Kinh Tranh Luận dành cho hạng chúng sanh Nộ Tánh
3. Kinh Mặt Trận Lớn (Những Vấn Đề Lớn) dành cho hạng
chúng sanh Độn Tánh
4. Kinh Mặt Trận Nhỏ (Những Vấn Đề Nhỏ) dành cho hạng
chúng sanh Đãng Tánh
5. Kinh Con Đường Mau Chóng dành cho hạng chúng sanh Mộ
Tánh
6. Kinh Trước Khi Hủy Hoại (Chuyện Phải Làm Trước Khi
Chết) dành cho hạng chúng sanh Ngộ Tánh
III- Môi trường sống